Եվրամիության արտաքին գործերի նախարարներն այսօր «կանաչ լույս» վառեցին Հայաստանում նոր քաղաքացիական առաքելության մեկնարկին, որը պետք է օգնի Երևանին պայքարել հիբրիդային սպառնալիքների՝ ընտրական գործընթացների օտարերկրյա մանիպուլյացիաների, կիբեռհարձակումների և անօրինական քաղաքական ֆինանսավորման դեմ։ Առաքելությունը կսկսի գործել առաջիկա ամիսներին, կունենա երկու տարվա մանդատ և կկոչվի «Հայաստանի Հանրապետությունում Եվրոպական միության գործընկերության առաքելություն» (EUPM Armenia)։
Այն գործուղելու համար Հայաստանը Եվրամիությանը խնդրանքով դիմել էր դեռ անցյալ տարվա դեկտեմբերին։ Բրյուսելում և Հայաստանում տեղի ունեցած քննարկումներից հետո դաշինքի դեսպաններն անցյալ շաբաթ միաձայն կողմ քվեարկեցին առաքելությունը ստեղծելու առաջարկին:
Նախապատմություն. EUPM Armenia-ն էապես կփոխարինի Հայաստանում ԵՄ մեկ այլ՝ 2023 թվականին ստեղծած EUMA անվանումով առաքելությանը, որը ստեղծվել էր Հայաստանի ու Ադրբեջանի սահմանը դիտարկելու, վստահության ամրապնդմանը նպաստելու համար։ Դրա չորսամյա մանդատն ավարտվում է 2027 թվականի սկզբին։ Այն ունի ավելի քան 200 անդամ և ստեղծվել է Հայաստանի սահմանամերձ շրջաններում կայունությանը նպաստելու, պարեկության ու հաշվետվությունների միջոցով Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հարաբերությունների կարգավորման ջանքերին աջակցելու համար:
Նոր առաքելությունը, մինչդեռ, ակնկալվում է, որ կունենա ընդամենը 20-30 ներկայացուցիչ, որոնք հիմնականում կաշխատեն Հայաստանի իշխանությունների հետ սերտ համագործակցությամբ՝ մայրաքաղաքում:
EUPM Armenia-ն որևէ կապ չի ունենա Ադրբեջանի հետ, չնայած առաքելությանը վերաբերող ԵՄ նախորդ փաստաթղթերից մեկում, որը տեսել է «Ազատություն» ռադիոկայանը, նշվում էր, որ Բրյուսելը «կշարունակի իր շփումները Ադրբեջանի հետ՝ բացատրելու ԵՄ-ի կողմից Հայաստանին ցուցաբերվող աջակցության նպատակը և ընթացիկ խաղաղության գործընթացին բացասական ազդեցությունից խուսափելու անհրաժեշտությունը»:
Առավել մանրամասն
Չնայած «Ազատություն» ռադիոկայանի տրամադրության տակ առկա` նախարարների կողմից հաստատված փաստաթղթում ուղղակիորեն նշված չէ, այնուամենայնիվ պարզ է, որ Հայաստան գործուղվող նոր առաքելության հիմնական մտահոգությունը Ռուսաստանի միջամտությունն է, մասնավորապես՝ հունիսի 7-ին Հայաստանում կայանալիք խորհրդարանական ընտրությունների կապակցությամբ։
Անանուն մնալու պայմանով ԵՄ մի քանի դիվանագետներ «Ազատությանը» հայտնել են, որ Բրյուսելը հույս ունի կրկնել այն, ինչը հայտնի է որպես «Մոլդովայի հաջողված փորձ»։ Այդ երկրում անցյալ տարի տեղի ունեցած խորհրդարանական ընտրություններում եվրոպամետ ուժերը պահպանեցին իշխանությունը։ Թեև այն ժամանակ Քիշնև լիարժեք առաքելություն չուղարկվեց, այնուամենայնիվ դաշինքը նախարարություններին տրամադրել էր ներկայացուցիչներ՝ ընտրությունների հետ կապված ռուսական ապատեղեկատվությունը բացահայտելու համար։
Առաքելությունը նաև պատրաստվում է աջակցել Հայաստանի հետագա տեղական ընտրություններին և խորհրդարանական ընտրություններից հետո հնարավոր սահմանադրական հանրաքվեին։
Մասնավորապես, առաջարկում նշվում է, որ EUPM Armenia առաքելությունը «պետք է բարձրացնի Հայաստանի դիմադրողականությունը հիբրիդային սպառնալիքների նկատմամբ՝ համապատասխան անվտանգության ոլորտի կառույցներին տրամադրելով ռազմավարական խորհրդատվություն, ինչպես նաև գործառնական մակարդակի աջակցություն՝ կառավարության ընդհանուր մոտեցման համաձայն և համանման մտածողություն ունեցող այլ դերակատարների հետ սերտ համակարգմամբ»։
Փաստաթղթի համաձայն՝ սա ներառում է ռազմավարական խորհրդատվության տրամադրում Հայաստանի համապատասխան նախարարություններին և կառույցներին «հիբրիդային սպառնալիքներին, մասնավորապես՝ արտաքին տեղեկատվական մանիպուլյացիային և միջամտությանը (FIMI) և կիբեռհանցագործություններին, ինչպես նաև ընտրական և քաղաքական համատեքստում ապօրինի ֆինանսական հոսքերին հակազդելու համար»։
ԵՄ արտաքին քաղաքականության կորպուսի՝ Եվրոպական արտաքին գործողությունների ծառայության նախորդ փաստաթղթում, սակայն, հստակ նշված էր Հայաստանում Կրեմլի ազդեցությանը հակազդելու անհրաժեշտությունը։
Մասնավորապես նշվում էր, որ տրամադրվող աջակցությունը «պետք է հստակորեն ուղղված լինի Ռուսաստանի ապակայունացնող գործունեության դեմ, որը կոշտացրել է իր հարկադրանքի քաղաքականությունը Հայաստանի նկատմամբ՝ Երևանի՝ դեպի Եվրամիություն աստիճանական վերակողմնորոշման ֆոնին, օգտագործելով Հայաստանի խորը տնտեսական կախվածությունը և տարածաշրջանային անվտանգության փխրուն միջավայրը»։
Փաստաթուղթն ընդգծում է՝ եթե Բրյուսելը չաջակցի Հայաստանին, «ԵՄ-ն կկորցնի պատմական հնարավորությունը՝ թույլ տալու տարածաշրջանային դերակատարներին ազատվել Մոսկվայի գրկից մի փուլում, երբ Ռուսաստանի դիքրերը տարածաշրջանում թուլացել են»։
Առաջին ԵՄ-Հայաստան գագաթնաժողովը
Մայիսի 5-ին Հայաստանի մայրաքաղաքում կայանալիք ԵՄ-Հայաստան առաջին գագաթնաժողովը մեկ այլ հստակ ցուցիչ է, թե որքան բարձր է Բրյուսելը գնահատում Երևանի դերը։ Գագաթնաժողովին կմասնակցեն և՛ Եվրոպական հանձնաժողովի նախագահ Ուրսուլա ֆոն դեր Լայենը, և՛ Եվրոպական խորհրդի նախագահ Անտոնիու Կոշտան։
Հավաքը տեղի կունենա Հայաստանի մայրաքաղաքում կայանալիք Եվրոպական քաղաքական համայնքի (ԵՔՀ) գագաթնաժողովից ընդամենը մեկ օր անց:
Հայաստանում, որը հազվադեպ է մեծ միջազգային քաղաքական ուշադրության արժանանում, մայիսին ԵՔՀ 8-րդ գագաթնաժողովի շրջանակներում կհավաքվեն Եվրոպայի առաջնորդների մեծ մասը։
Նախապատմություն. Այն փաստը, որ Հարավային Կովկասի փոքր հանրապետությունը ստանում է ԵՄ-ի հետ գագաթնաժողով անցկացնելու հնարավորություն, ինքնին բավականին մեծ նվաճում է։ Նման հնարավորությունը սովորաբար ընձեռնվում է միայն իսկապես խոշոր միջազգային խաղացողների, ինչպիսիք են, օրինակ, Չինաստանը, Հնդկաստանը և Միացյալ Նահանգները, շատ մտերիմ և բարեկամ հարևանների, ինչպիսիք են Մոլդովան, Ուկրաինան և Միացյալ Թագավորությունը, կամ տարածաշրջանային դաշինքների և խմբավորումների, ինչպիսիք են Աֆրիկյան Միությունը կամ Արևմտյան Բալկանների վեց ոչ ԵՄ անդամ պետությունները:
Գագաթնաժողովն ինքնին ավելի շատ խորհրդանշական կլինի, քան արդյունալից: Սրա մասին է վկայում գագաթնաժողովի Հռչակագրի նախագիծը, որն առկա է «Ազատություն» ռադիոկայանի տրամադրության տակ: Թեև վերջին տարիներին Հայաստանի կառավարությունն արծարծել է ԵՄ-ին անդամակցության հարցը, դրա մասին նախագծում ոչինչ չկա։ Փոխարենը, պարզապես նշված է, որ «ԵՄ-ն վերահաստատում է իր անսասան հանձնառությունը՝ ամրապնդելու իր հարաբերությունները Հայաստանի հետ և աջակցելու Հայաստանի դիմադրողականությանը, բարեփոխումների օրակարգին և երկարաժամկետ զարգացմանը՝ Հայաստանը ավելի մոտեցնելով Եվրամիությանը»:
Տեքստում նաև նշվում է, որ գագաթնաժողովի ժամանակ առաջնորդները կքննարկեն ինչպես Իրանում, այնպես էլ Ուկրաինայում ստեղծված աշխարհաքաղաքական իրավիճակը:
Հարևան Ադրբեջանի հետ Հայաստանի բարդ հարաբերությունների վերաբերյալ տեքստում շատ բան չկա, բացի այն տողից, որտեղ ասվում է. - «Մենք վերահաստատում ենք մեր ուժեղ աջակցությունը Հարավային Կովկասում խաղաղությանը, անվտանգությանը, հաղորդակցությանը և բարգավաճմանը և բարձր ենք գնահատում Ադրբեջանի հետ երկկողմ խաղաղ գործընթացի հետագա ինստիտուցիոնալացմանը և խաղաղության համաձայնագրի վերջնական ստորագրմանն ուղղված ջանքերը»։
Առավել մանրամասն
Հետաքրքիր է, որ փաստաթղթում Ռուսաստանի մասին ընդհանրապես խոսք չկա, չնայած հավանական է, որ այն տողը, որտեղ ասվում է, որ «Հայաստանի ապագան պետք է որոշվի ազատ և ժողովրդավարական ճանապարհով իր քաղաքացիների կողմից՝ առանց արտաքին ճնշման», մշակվել է` մտքում ունենալով Մոսկվան:
Թեև Հայաստանի վրա չկա ճնշում՝ միանալու Ռուսաստանի դեմ ԵՄ պատժամիջոցներին, Բրյուսելը ցանկանում է, որ երկիրն ավելի ակտիվ լինի Մոսկվայի նկատմամբ սահմանված պատժամիջոցների շրջանցումը կանխելու գործում։
Փաստաթղթում նշվում է. - «Մենք համաձայնում ենք շարունակել մեր արդյունավետ համագործակցությունը պատժամիջոցների շրջանցումը կանխելու համար, հատկապես երկակի օգտագործման և մարտադաշտի համար զգայուն իրերի առևտրի վերաբերյալ, ներառյալ կանխարգելող քայլերի ձեռնարկումը Հայաստանի ֆինանսական հատվածի չարաշահման դեմ»։
Փաստաթղթում Երևանի համար Եվրամիությունից նոր ֆինանսական աջակցության մասին հիշատակում չկա։ Դեռևս հղում է կատարվում նախկինում հայտարարված 270 միլիոն եվրոյին և 2.5 միլիարդ եվրոյին, որը Երևանը կարող է ստանալ դաշինքի «Գլոբալ դարպաս» ռազմավարության շրջանակներում։ Այս ռազմավարությունը Բրյուսելի պատասխանն է Չինաստանի՝ զարգացող երկրների համար նախատեսված «Մեկ գոտի, մեկ ճանապարհ» ներդրումային նախաձեռնությանը։
Հայաստանի Զինված ուժերի հանդեպ նոր հանձնառություններ ևս չկան։ Վերջին մի քանի տարիների ընթացքում Բրյուսելը 30 միլիոն եվրոյի ոչ մահաբեր օգնություն է հատկացրել Հայաստանի համար Խաղաղության եվրոպական հիմնադրամի (ԽԵՀ) շրջանակում։ Այնուամենայնիվ, «Ազատություն» ռադիոկայանի ԵՄ աղբյուրները նշում են, որ ԵՄ-ն շուտով ավելի շատ դրամական միջոցներ կառաջարկի այս ծրագրի շրջանակում։
Հռչակագրում նաև նշվում է, որ «ԵՄ-ն և Հայաստանը հետամուտ են ամրապնդել իրենց հարաբերությունները անվտանգության և պաշտպանության ոլորտում, այդ թվում՝ տարեկան խորհրդակցությունների միջոցով»։
Այլ կոնկրետ ներդրումների շարքում հիշատակվում է «Սև ծովով էլեկտրաէներգիայի փոխանցման ստորջրյա մալուխը»։ Այս նախագծի մասին Բրյուսելը խոսել է, սակայն այն դեռևս չի մեկնարկել։
Խոսք կա նաև ճանապարհային քարտեզի մշակման մասին՝ Մեծամորի ատոմակայանը շահագործումից հանելու համար։
Վիզայի ազատականացման հարցում, որը Հայաստանի համար առաջնահերթ ուղղություններից է և որի շուրջ 2024 թվականին Բրյուսելի հետ սկսվել է «վիզաների ազատականացման երկխոսություն», նշվում է՝ գրանցվել է «նշանակալի առաջընթաց»։ Երկու կողմերի նպատակն էլ մնում է այն, որ տասնամյակի վերջում Հայաստանի քաղաքացիները կարողանան առանց վիզայի ճանապարհորդել ԵՄ երկրների մեծ մաս։