Միացյալ Նահանգներն ու Իրանը համաձայնության են եկել դադարեցնել ռազմական գործողությունները և վերաբացել Հորմուզի նեղուցը, մինչդեռ մի քանի կարևոր հարցեր, այդ թվում՝ Իրանի միջուկային ծրագիրը, դեռ քննարկման փուլում են։ Պաշտոնյաները հայտնում են, որ երկու կողմերն արդեն թվային եղանակով ստորագրել են շրջանակային համաձայնագիրը, որի պաշտոնական ստորագրման արարողությունը սպասվում է հունիսի 19-ին։
«Ազատություն» ռադիոկայանը զրուցել է ամերիկացի նախկին դիվանագետ, Ատլանտյան խորհրդի ներկայիս պատվավոր անդամ և Մերձավոր Արևելքի անվտանգության և ռազմավարության հարցերով զբաղվող Ջինա Աբերքրոմբի-Ուինսթանլիի հետ՝ քննարկելու ձեռք բերվածը, չլուծված հարցերը և այն, ինչին աշխարհը պետք է հետևի հաջորդիվ։
Աբերքրոմբի-Ուինսթանլին, որը նախկինում եղել է դեսպան և Պետդեպարտամենտի, Պաշտպանության նախարարության և Ազգային անվտանգության խորհրդի ավագ պաշտոնյա, դիվանագիտական ծառայության է եղել Բաղդադում, Ջակարտայում և Կահիրեում և առաջին կինն է, որը ղեկավարել է ԱՄՆ դիվանագիտական առաքելությունը Սաուդյան Արաբիայում։
Սկսենք հիմնական բաներից: Որոշ պաշտոնյաներ այն, ինչ համաձայնեցվել է, անվանում են փոխըմբռնման հուշագիր, մինչդեռ մյուսներն արդեն իսկ այն անվանում են խաղաղության համաձայնագիր։ Դիվանագիտական տեսանկյունից, ինչպե՞ս պետք է այն անվանենք։ Եվ ի՞նչ է իրականում ձեռք բերվել այսօր։
Դիվանագիտական տեսանկյունից ես կասեի, որ «գործարքը» բացարձակապես սխալ բառ է։ Մենք դիվանագիտության մեջ գործարքներ չենք կնքում, մենք համաձայնագրեր ենք կնքում, փոխըմբռնում ենք կնքում։ Եվ, իհարկե, կարծում եմ, որ «փոխըմբռնումը» ճիշտ եզրույթն է։
Փոխըմբռնման հուշագիրը տեղին եզրույթ է, քանի որ դեռ ամեն ինչ համաձայնեցված չէ։ Երբ ունեք չլուծված հարցեր, որոնք պահանջում են հետագա ուսումնասիրություն և բանակցություն, բայց ունեք ընդհանուր պատկերացում այն մասին, թե ուր եք ուզում հասնել, ինչի եք ուզում հասնել, ապա ունեք փոխըմբռնում։ Այսպիսով, ես կարծում եմ, որ փոխըմբռնման հուշագիրը ճիշտ եզրույթն է։ Սրանք իրականում առաջին քայլերն են՝ հուսով եմ՝ դեպի խաղաղության համաձայնագիր, բայց դեռևս միայն առաջին քայլերն են։
Ակնհայտ հարց է առաջանում. որքանո՞վ է կայուն այս փոխըմբռնումը։ Որո՞նք են այն նվազագույն պայմանները, որ Վաշինգտոնն ու Թեհրանը պետք է բավարարեն՝ կանխելու դրա փլուզումը նախքան վերջնական համաձայնագիր կկնքվի։
Դուք տվեցիք ամենահամապատասխան հարցը, քանի որ կան շատ բաներ, որոնք հակասում են այս ըմբռնմանը։ Նախևառաջ, բառերը կարևոր են։ Մենք լսել ենք, թե ինչպես են իրանցիներն ասում, որ նեղուցը կմնա իրենց վերահսկողության տակ, և որ նրանք կարող են վճարներ սահմանել [նեղուցով անցնելու համար – խմբ.]։ Մենք լսել ենք, թե ինչպես են Միացյալ Նահանգների նախագահը և փոխնախագահն ասում, որ անցումն անվճար կլինի։
Բայց «վճար» բառը շատ կոնկրետ բառ է։ Երկուսն էլ կարող են ճիշտ լինել՝ կախված մեկնաբանությունից։ Հնարավոր են տարբեր մեկնաբանություններ, և մենք չենք իմանա, մինչև չտեսնենք ճշգրիտ գրավոր տեքստը, թե արդյոք կա՞ փակագծերում ներառված որևէ ձևակերպում, ինչը նշանակում է, որ մեկից ավելի մեկնաբանություն մնում է չհասցեագրված։ Համաձայնագրերում և, անշուշտ, փոխըմբռնման մասին համաձայնագրերում երբեմն հանդիպում ենք փակագծերում ներառված ձևակերպումների։
Միջուկային հարցը հետաձգվում է
ԱՄՆ բարձրաստիճան պաշտոնյաները նշում են, որ փաստաթուղթը միտումնավոր հետաձգում է ամենաբարդ հարցերի, մասնավորապես՝ Իրանի միջուկային ծրագրի քննարկումը։ Ինչպե՞ս հասկանալ այս մոտեցումը դիվանագիտական առումով, և ի՞նչ հետևանքներ կարող է այն ունենալ բանակցությունների հաջորդ փուլի համար։
Իրանի տեսանկյունից, վստահ եմ, որ դա հիանալի բան է։ ԱՄՆ տեսանկյունից՝ դա, հավանաբար, անհրաժեշտ էր։
Տարբեր արտահոսքերից պարզ էր, որ միջուկային ծրագրի շուրջ առաջ շարժվելու լավագույն եղանակի վերաբերյալ համաձայնություն չկա։ Ավելի շատ ժամանակ տրամադրելը մենք անվանում ենք վստահության ամրապնդման միջոց. կարգավորել այն հարցերը, որոնց շուրջ կարող եք համաձայնության գալ, իրականացնել դրանք և տեսնել, թե արդյոք կարելի է վստահություն կառուցել, որպեսզի ավելի ուշ կարողանաք լուծել ավելի բարդ խնդիրները։ Այսպիսով, գործընթացը շարունակելը, հավանաբար, ամերիկյան կողմից էր պահանջված և խիստ ցանկալի, քանի որ իրանցիներն այս փուլում չէին զիջում այն հարցերում, որ ամերիկացիներն էին ուզում։
Այժմ, երբ Իրան է մտնում գումար՝ լինի դա ապասառեցված ակտիվների, թե պատժամիջոցների մեղմման միջոցով, նրանք կարող են վերականգնել իրենց տնտեսությունը և վերականգնել վնասը։ Եթե կնքվեն առևտրային համաձայնագրեր, դա կարող է հնարավորություն տալ ավելի մեծ փոխըմբռնման և վստահության, որպեսզի ավելի բարդ խնդիրները հնարավոր լինի ավելի ուշ լուծել։
Հիմնական դրույթներից մեկը Հորմուզի նեղուցի վերաբացումն է։ Ակնհայտ տնտեսական հետևանքներից զատ, դիվանագիտական ի՞նչ ազդակ է դա հղում։
Տնտեսական հետևանքներն ամենակարևորն են։ Դրանք կարևոր են ոչ միայն Իրանի համար, որը պետք է նավթ վաճառի, այլև համաշխարհային տնտեսության համար։ Սա էր Միացյալ Նահանգների և Իսրայելի միջև եղած հիմնական տարբերությունը։
Միացյալ Նահանգները համաշխարհային տնտեսական հետևանքների ծանրությունը շատ ավելի զգաց, քան Իսրայելը։ Առաջնահերթությունների այդ տարբերությունը Վաշինգտոնին դրդեց գնալ այս փոխըմբռնմանը։ Նեղուցը բացելը հրամայական էր։
ԱՄՆ տեսանկյունից նավարկության ազատությունը մեր հիմնարար սկզբունքներից մեկն է։ Մենք նավեր ենք ուղարկում աշխարհով մեկ՝ օգնելու, որ դա երաշխավորվի։ Սակայն այստեղ մենք այնպիսի դիրքում էինք, երբ և՛ իրանցիները՝ [Հորմուզի - խմբ.] փակման միջոցով, և՛ Միացյալ Նահանգները՝ [Իրանի ծովային – խմբ.] շրջափակման միջոցով, նպաստում էին նավարկության սահմանափակմանը։
Ի՞նչ սպասել հաջորդիվ
Դուք հաճախ եք պնդել, որ կայուն անվտանգությունը պահանջում է ավելին, քան պարզապես ռազմական զսպում։ Նայելով այս շրջանակին՝ տեսնո՞ւմ եք դիվանագիտական մերձեցման իրական հիմքեր։
Այո՛։ Դիվանագիտական մերձեցման հնարավորությունը միշտ կա, քանի դեռ շարունակվում է դիվանագիտական գործունեությունը։ Ներկայիս վարչակազմն Իրանի հետ լավ դիվանագիտություն չի վարում։ Հակառակ դեպքում, վերջին մեկ տարվա ընթացքում մենք երկու պատերազմ չէինք ունենա Իրանի մասնակցությամբ։
Դիվանագիտությանը հնարավորություն տալը՝ շատ մանրակրկիտ ստուգումների հետ մեկտեղ, կարևոր է, քանի որ սա մի համաձայնագիր է, որը պահանջում է ստուգում երկու կողմերից էլ։ Կրկին՝ ստուգում, ստուգում, ստուգում։ Ոչ միայն համոզվելու համար, որ Իրանը կատարում է պայմանավորվածությունները, այլ նաև համոզվելու համար, որ Միացյալ Նահանգները ևս անում է դա։
Իրանցիները ցավով են հիշում պատանդների փոխանակման մասին համաձայնագիրը, որի շրջանակում Միացյալ Նահանգները պետք է 6 միլիարդ դոլար ապասառեցներ, սակայն խախտեց իր պարտավորությունը։ Երկու կողմերի բարեկամներն ու դաշնակիցները պետք է օգնեն ստուգել, երաշխավորել և առաջ մղել այս գործընթացը։
Ի՞նչ կոնկրետ ցուցանիշների եք հետևելու մինչ այս պահը և [հունիսի 19-ը], և դրանից հետո՝ գնահատելու համար, թե արդյոք իրադրությունը շարժվում է դեպի խաղաղությո՞ւն, թե՞ պարզապես անցնում է հակամարտության հաջորդ փուլի կառավարում։
Առաջին հերթին կհետևեմ «Հեզբոլա»-ին և Իսրայելին՝ տեսնելու, թե արդյոք նրանք կդադարեն միմյանց վրա հարձակվելուց։
Երկրորդ, հունիսի 19-ին այս համաձայնագրի ստորագրումը մեծապես կարող է կախված լինել Իսրայելի և «Հեզբոլա»-ի գործողություններից։ Եթե իրանցիները «Հեզբոլա»-ին հստակ հասկացնեն, որ Իսրայելի վրա հետագա հարձակումներ չպետք է լինեն, կարծում եմ՝ դրանք չեն լինի։ Իսրայելի տեսանկյունից ես այդքան էլ վստահ չեմ։
Այնուհետև գալիս է բուն ստորագրման արարողությունը. ինչպե՞ս է այն ընթանում։ Կլինի՞ արդյոք անձնական շփում իրանցիների և ամերիկացիների միջև։ Արդյոք կողմերից որևէ մեկը ժեստ կանի՞ այս էջը շրջելու համար։
Մենք ականատես եղանք ցավոտ բանակցությունների, որոնց ընթացքում միջնորդներն էին հաղորդագրություններ փոխանակում՝ բարձրաստիճան պաշտոնյաների սպանության պատճառով։ Ուղղակի շփում չի եղել։ Սա նշանակություն կունենա։
[Հունիսի 19-ից - խմբ.] հետո աշխարհը կհետևի իրադարձությունների զարգացմանը. նավերը կհեռանա՞ն համաձայնեցված դիրքերից։ Որքա՞ն արագ կսկսվեն ականազերծման գործողությունները։ Երկու կողմերն էլ կհետևե՞ն գործողությունների պլանավորված ընթացքին։
Բացի դրանից՝ արդյոք բանակցություններն արդյունավե՞տ կլինեն։ Կանոնավոր հանդիպումներ տեղի կունենա՞ն։ Կրքերը կհանդարտվե՞ն։ Կդադարե՞ն արդյոք ռազմատենչ հայտարարությունները՝ «մենք կոչնչացնենք մի ամբողջ քաղաքակրթություն» կամ «մենք նրանց մահվան դուռը կուղարկենք»։ Երկու կողմերից էլ հնչող նման հայտարարությունները թունավորում են դիվանագիտությունը։ Դրանց դադարեցումը որոշիչ կլինի։
Եվ եթե այս շրջանակային համաձայնագիրն ի վերջո դառնա մշտական համաձայնագիր, արդյոք այն հիմնարար կերպով կփոխի՞ Մերձավոր Արևելքի անվտանգության հետ կապված իրավիճակը, թե՞ պարզապես կվերականգնի պատերազմից առաջ գոյություն ունեցող անկայուն ստատուս քվոն։
Եթե դրա արդյունքում խաղաղության պայմանագիր կնքվի, դա կլինի հսկայական քայլ Մերձավոր Արևելքի հետ ԱՄՆ-ի հարաբերությունների բնույթը փոխելու գործում։ Սա չի կարելի թերագնահատել։
Որովհետև սա կպահանջի, որ Միացյալ Նահանգները փոխի Իսրայելի հետ իր հարաբերությունների բնույթը՝ դրանք դնելով ավելի հավասարակշռված հիմքերի վրա։ Այս հարաբերությունները ժամանակի ընթացքում աղավաղվել են։
Եվ եթե այս համաձայնագիրը ստորագրվի՝ չնայած Իսրայելի կառավարության դիմադրությանը, ապա կարող է հույս լինել հարաբերությունների բարելավման և փոփոխության՝ թե՛ Մերձավոր Արևելքի երկրների միջև, թե՛ Միացյալ Նահանգների և տարածաշրջանի միջև։