Մոտ չորս տասնամյակ առաջ Չեռնոբիլի վթարի հետևանքով ռադիոակտիվ նյութերով աղտոտված Բելառուսի հարյուրավոր բնակավայրեր 2027 թվականի հունվարի 1-ից այլևս աղտոտված չեն համարվի։ Առնվազն՝ թղթի վրա:
Բելառուսի կառավարության վերջին հայտարարության համաձայն՝ 2027 թվականից 177 քաղաք ու գյուղ այլևս չի համարվի ռադիոակտիվ աղտոտված տարածք։ Որոշումն առնչվում է շուրջ կես միլիոն մարդու։
Օգոստոսին Բելառուսի իշխանությունները հայտարարեցին, թե 2021–2025 թվականներին անցկացված ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ռադիոնուկլիդներով աղտոտված որոշ բնակավայրերում իրավիճակը «զգալիորեն բարելավվել է»։ Տարածքների կարգավիճակը փոխելու որոշմանը նախորդել էր երկրի ղեկավար Ալեքսանդր Լուկաշենկոյի քննադատությունը։ 2025 թվականի ապրիլին կայացած խորհրդակցության ժամանակ նա հարց էր բարձրացրել՝ ինչո՞ւ են այդքան շատ բնակավայրեր դեռ համարվում աղտոտված։
«Ի՞նչ ենք արել այս 30 տարիներին, եթե աղտոտված տարածքներում 900 հազար մարդ է ապրում, - ասել էր նա՝ հավելելով, -Վիճակագրությունը պետք է թարմացնել»։
Այսօր աղտոտված տարածքների բնակիչներն օգտվում են պետական մի շարք արտոնություններից։ Դրանց թվում են աշակերտների անվճար սնունդը, երեխաների ամենամյա առողջարանային ուղեգրերը, ինչպես նաև որոշ ծնողների համար երեխայի խնամքի նպաստը՝ սովորականից 50 տոկոսով ավելի։
Միայն երկրի արևելքում գտնվող Գոմելի մարզում աղտոտված տարածքներում ապրող կամ սովորող շուրջ 88 հազար երեխա ամեն տարի պետության հաշվին սնունդ է ստանում։ Սակայն արտոնությունը երկար չի գործի։ Ըստ հրապարակված տեղեկությունների՝ աշակերտների անվճար սնունդ կստանան մինչև 2027 թվականի հունիսը։
Ճառագայթային անվտանգության բելառուս մասնագետ Սերգեյ Բեսարաբը, որն այժմ ապրում է արտերկրում, խիստ քննադատում է տարածքների կարգավիճակը փոխելու որոշումը։ Նրա գնահատմամբ՝ այնտեղ ճառագայթման մակարդակը մինչև 1986 թվականը եղած ցուցանիշներին կվերադառնա միայն շուրջ 260 տարի անց։
Բեսարաբը մատնանշում է Չեռնոբիլի աղետի երկարաժամկետ հետևանքներից մեկը. տարածքում նստած պլուտոնիում-241-ը տրոհվելիս վերածվում է ամերիցիում-241-ի՝ խիստ ռադիոթունավոր նյութի։ Նրա խոսքով՝ այդ գործընթացը գագաթնակետին կհասնի 2050-ականների վերջին։
«Այդ տարածքներում սահմանափակումները վերացնելը՝ չափազանց վտանգավոր ալֆա ճառագայթման երկրորդ ալիքից անմիջապես առաջ, նշանակում է ձախողել ապագա վտանգների գնահատումը», - «Ազատությանն» ասել է նա։
Մասնագետը նաև նշում է, որ աղտոտված տարածքների որոշ հատվածներում կան ճառագայթման բարձր մակարդակ ունեցող փոքր օջախներ, որոնք Բելառուսում կիրառվող «խոշոր տարածքների գնահատման խորհրդային հնացած մեթոդները» հաշվի չեն առնում։
Սակայն մնացած ճառագայթային վտանգի հարցում մասնագետները համակարծիք չեն։
Բրիտանացի բնապահպան, գիտնական Ջիմ Սմիթը Չեռնոբիլի հետևանքներն ուսումնասիրում է արդեն 35 տարի։ Նրա խոսքով՝ Բելառուսի և Ուկրաինայի տարածքների մեծ մասում ճառագայթման վտանգն այսօր հիմնականում վերաբերում է անտառից սնունդ հավաքողներին ու ձկնորսներին։
«Ռադիոակտիվ նյութերը մարդկանց օրգանիզմ են ներթափանցում գլխավորապես վայրի բնությունից ստացված սննդի միջոցով՝ երբ մարդիկ անտառ են գնում, սունկ կամ հատապտուղ են ուտում, ձուկ են որսում», - «Ազատությանն» ասել է նա։
Բելառուսի տեղական մարմիններն անտառից հավաքված մթերքն անվճար ստուգում են ռադիոակտիվ աղտոտվածության համար։ Բնակիչներին նաև զգուշացնում են ճանապարհին մոտ գտնվող կրպակներից սունկ ու հատապտուղ չգնել։
Սմիթի խոսքով՝ քաղաքների մեծ մասում անձրևն ու քամին ժամանակի ընթացքում մաքրել են Չեռնոբիլի վթարից հետո նստած ռադիոակտիվ նյութերի զգալի մասը։ Բացի այդ, արտանետված ռադիոակտիվ նյութերից շատերն արագ են տրոհվում և կորցնում իրենց ռադիոակտիվությունը։
Սմիթի գնահատմամբ՝ աղտոտված համարվող տարածքների մեծ մասում ճառագայթումն այսօր լուրջ վտանգ չի ներկայացնում։ Բացառություն է Ուկրաինայի հետ սահմանին գտնվող գոտին, որտեղ ճառագայթման մակարդակը շատ բարձր է, և բնակվելն արգելված է։
Ուկրաինայում Չեռնոբիլի աղետից տուժածներին տրամադրվող արտոնությունների վրա ամեն տարի տասնյակ միլիոնավոր դոլարներ են ծախսվում։ Սակայն Սմիթը քիչ հավանական է համարում, որ Կիևը մոտ ապագայում կհետևի Մինսկի օրինակին և կփոխի աղտոտված տարածքների կարգավիճակը։
«Բելառուսի իշխանությունները շատ ավելի բռնապետական մոտեցում են ցուցաբերել՝ ասելով. «Սա ենք անելու՝ անկախ ամեն ինչից», - նշում է նա։ Մինչդեռ Չեռնոբիլից տուժած տարածքներում ապրող ուկրաինացիները, նրա խոսքով, «քվեարկել են այն քաղաքական գործիչների օգտին, որոնք չեն ցանկանում փոխել գործող կարգը»։
Նույն կարծիքին է նաև Բելառուսի հարավ-արևելքում ծնված Անդրեյը։ 47-ամյա տղամարդը քրոնիկ հիվանդություն ունի, որը կապում է Չեռնոբիլի աղետի հետ։ Անվտանգության նկատառումներով նրա ազգանունը չի հրապարակվում։
«Բելառուսի իշխանություններին չի հետաքրքրում, թե մարդիկ ինչ են մտածում», - «Ազատության» բելառուսական ծառայությանն ասել է նա։
«Ընտրություններ չկան, վարչակարգը չի փոխվում, ուստի նրանց չի մտահոգում, թե ընտրողներն ինչպես կընդունեն իրենց որոշումները։ Այս արտոնությունները մարդկանց համար հաճախ զուտ խորհրդանշական էին. դրանցով ո՛չ մեքենա կգնես, ո՛չ տուն կկառուցես։ Բայց, միևնույն է, ինչ-որ օգնություն էր»։
Սմիթի խոսքով՝ Չեռնոբիլից տուժածներին տրվող արտոնությունների հարցը բարդ է, իսկ որոշ դեպքերում այդ աջակցությունը նույնիսկ հակառակ արդյունքն է ունեցել։
«Բավական հեշտ էր Չեռնոբիլից տուժածի կարգավիճակ ստանալ, նույնիսկ երբ առողջության վրա ազդեցությունն ապացուցելը շատ դժվար էր, - ասում է գիտնականն ու հավելում, - «Եթե վթարի գիշերը կայանում աշխատած հրշեջ չէիք, ապա աղետից տուժած միլիոնավոր մարդկանց ճնշող մեծամասնության դեպքում շատ փոքր է հավանականությունը, որ այն ազդել է առողջության վրա։ Այդուհանդերձ, նրանք տուժածի կարգավիճակ էին ստացել»։
ՄԱԿ-ի Զարգացման ծրագրի՝ աղետի հետևանքներին նվիրված 2002 թվականի զեկույցում նշվում էր, որ արտոնությունների համակարգը խրախուսում է «հնարավոր վնասակար կամ անարդյունավետ վարքագիծ»։ Որպես օրինակ՝ զեկույցում նշվում էին մարդիկ, որոնք վերադարձել էին աղտոտված տարածքներ՝ ավելի մեծ աջակցություն ստանալու համար, կամ հրաժարվել էին սեփական գործը սկսելուց՝ վախենալով կորցնել Չեռնոբիլի հետ կապված արտոնությունները։
Բելառուսի բնակիչները, սակայն, քիչ հավանական են համարում, որ հարյուր հազարավոր մարդկանց կյանքին առնչվող այս փոփոխությունը զանգվածային բողոքի պատճառ դառնա։
«Բելառուսում այսօր վտանգավոր է ցանկացած հարցի շուրջ դժգոհություն արտահայտել», - «Ազատության» բելառուսական ծառայությանն ասել է 43-ամյա Վիկտորը։ Նրա ծննդավայրը հիմա այն գոտում է, որտեղ ճառագայթման բարձր մակարդակի պատճառով բնակվելն արգելված է։
Այժմ Գրոդնոյի մարզում ապրող Վիկտորը հավելել է. «Մարդիկ լուռ իրենց կյանքով են ապրում՝ փորձելով աչքի չընկնել»։